Mujerilji ȋnvacă šȋ trjek kultura Vlahilor dȋ la brnje la brnje (FOTO)

Braničevo

Kultura

Mujerilji ȋnvacă šȋ trjek kultura Vlahilor dȋ la brnje la brnje (FOTO)

Foto: E.M.

How Good Of A Friend Are You Really?

Vlajnjilji nus numa aăalja karje trjek ađeturlji dȋ la brnje la brnje, jealje astrȋng tuoată lumnja ȋn ȋnpreonatura lu drustvă dȋ akuj traj măjmult trȋabje ȋnpreonatu, spunje Danica Đokić, etnoluogu dȋn Požarjevac.

Nu să spunje dȋ źaba “Dȋ akoluo ješ dȋunđe cȋ mujearja“. Ȋn tuoată kultura mujerilji ȋs aăalja karje cȋn tradicȋja lu un etnicitjet. Jealje ȋs aăalja karje să kinuje brnjilji alje ćinjerje sȋ nu zaujće ritualjilji, ađeturlji, mošȋja dȋ kultură šȋ tuot śe je dȋ sufljetu lu uom, ma šȋ avucȋja uomuluj materijalizujită. Aša je ša la mujerilji dȋn etnicitjetu Vlahilor. Puoaće fi šȋ măjmult dȋkăt la aljelalće etnicitjeturj.

„Mujearja šȋ dȋkă trjeaśe ȋn altă kasă, alt luok, duśe ajej kultură šȋ ajej ađeturj karje a ȋnvacat ȋn ajej kasă. Kum je tradicȋja la lumnja Vlahilor tarje, mujerilji ȋs aăalja karje duk aja śe a ȋnvacat nainće. Ma, astădz dȋspră modernizacȋja lu vijaca dȋ aku să potrivjeašće sȋ să pjardă ađeturlji. Jeastă multă lumnje vlasaskă karje astădz trajeašće ȋn orašă or ȋn inostranstvă dȋspră śe nau premarje kontakt ku aluor etnicitjet“ spunje Danica Đokić etnoluogu ȋn Muzeju lumnji ȋn Požarjevac,  mujearja karje ku anji studirjeašće kultura šȋ ađeturlji Vlahilor dȋn Branićeva.


Danica Đokić, bun kunoašće ađeturlji šȋ kultura Vlahilor

Kum strabaće traju nuou šȋ muoada a nuoaă šȋ să pjearđe aja śe je dȋn tradicȋje, mujerilji ȋs aăalja karje să cȋn sȋ să pastrjeadză, kȋt să puoaće, identitjetu Vlahilor. Alje măjbatrȋnje măjmult. Prȋntră jealje jeastă šȋ aăalja karje šćiu rȋndu lu ritualje batrȋnje šȋ jealje să kjamă kȋnd să faśe ritualu.

„Jeastă mujerj karje šćiu aja. Aša kȋnd să slobuoađe apa or să faśe pomana jealje diriguje ku aăla ritual. Ȋntrun sat, dȋkurȋnd am ȋntunjit aša mujearje šȋ ja ȋm spunje kă a katat kum a lukrat aj batrȋnj, a ȋnvacat šȋ akuma arată lu aj măjćinjerj. Jealje ȋs aăalja karje arată šȋ ȋnvacă. Vrodată a fuost măjmulće mujerj la aăašća ritualje da akuma nu. Mulće Vlajnje sa zujtat ađeturlji, vrjeamje dȋ vrjeamje sa pjerdut mulće karje śe. Aja bun să vjeađe dȋ la asta distancă kă damult studirjesk asta šȋ šćiu kum a fuost vrodată, nainća lu duoadzăś šȋ măjbinje anj, da kum je akuma“, cjeanuje suvorbituoarja anuoastră.

 
Vlajnjilji šȋ ku mȋnkărilji šȋ dulśecurlji pastrjeadză tradicȋja

Dȋkă šȋ nuje premarje interesujit laj ćinjerj dȋ ritualjilji lu ađetrurlji, ȋn etnicitjetu Vlahilor jeastă interesujitu lu mujerilji ćinjerje dȋ aluor tradicȋje. Ȋn anji dȋpraurmă jealje tuot măjmult jau parće  ȋn lukru lu mulće asocijacȋje. Vlajnjilji ćinjerje dȋ mulće uorj aźută lu aj măjbatrȋnj sȋ gaćaskă la specijalitjeturj, mȋnkărurj batrȋnje, źuoakă ȋn folkluorurj karje ramȋnă dȋ pastratu lu kȋnćik šȋ źuok, da dȋ mulće uorj fak šȋmăj un paš nainće - studirjesk aluor poljikră, rȋdaśinjilji, astrȋng stvarurj batrȋnje dȋn sanduśe zujtaće a lu babje batrȋnje. Ma măj angăžujiće ȋs Vlajnjilji ȋn anji mižlośinj. Jealje ȋs stuoboarȋlji lu kultura šȋ tradicȋja Vlahilor ȋn Branićeva.

Dȋ parća ajlaltă, pră vuorba lu Danica Đokić, tuot măjmulće Vlajnje, školajiće astădz jau sama  dȋ aluor kultură, śe nu a fuost nainća lu doadzăś šȋ măjbinje anj, sȋ să interjeasuje dȋ aluor poljikră, ljimbă, ađeturj... Ma, vrjeamja a nuoaă aduśe šȋ śuoava bun.  


Mujerilji dȋn Kladuruoa jau sama dȋ aluor tradicȋje

Să šćije kă Vlasi ȋs gazdă ku tradicȋja šȋ ađeturj, karje amunka puot sȋ trjeakă firdă mujerj. Karje ađeturj Vlajnjilji kată măjmult sȋ pastrjeadză, am ȋntrabat suvorbituoarja anuoastră:

„ Aja ȋs ađeturlji dȋn ciklusu dȋ petrjekutu lu sufljetu a lu aj muorc. Avjem šȋ elemjenturj dȋ ađeturj alje batrȋnje unđe nje ȋntuoarśem la aja śe a fuost vrodată, šȋ ađeturlji dȋ ciklusu lu an karje a avut karaktjeru dȋ kolektjiv, kum je aprinsu lu Privjegj. Aša să drustva ȋnpreaună ȋn ȋnpreonarje. Baš aja sa potrivjit ku Asocijacȋja „Starśevljeanjilji“ dȋn Starćeva la Pjetroucu la Mlaoa, dȋ karje am ginđit kă je vrunđiva dȋ marźină šȋ nu am bagat sama dȋ ja. Dȋntrodată aăalja mujerj a aktivirjit tuot satu. Ginđesk kă je aša šȋ ȋn alće saće unđe jeastă aša aocijacȋje. Prȋntră jealje măjmult ȋs mujerj ćinjerje dȋ la 30 pȋn la 40 dȋ anj, să vjeađe kă jealje au grižă dȋ kultura lu aluor etnicitjet“ nje spunje alu Đokić šȋ prospunje kă cilju lu mulće ađeturj je sȋ adunje lumnja ȋn kolektjiv, kă dȋ o ȋnpreonarje dȋ drustvă măjmult vrjeaduje sȋ fije la un luok šȋ aša sȋ să pastrjeadză


Starśevljeanjilji a aktivirjit tuot satu

Ritualjilji ljegac dȋ aj muorc ȋs o karaktjeristikă Vlahilor fȋnkă šȋ Sȋrbi šȋ altă lumnje au aăalja ritualje. Dȋn mošȋja Vlahilor dȋn vrjeamja batrȋnă kȋnd mult măjmult sa krjedzut šȋ măjmult sa luvat sama dȋ traju pră Aja lumnje akuma prȋstă an să dau pomjeanje. Jealje să dau pȋnă la an, ma la etnicitjetu Vlahilor šȋ pȋnă la šapće anj.

„Akuma ȋs redukujiće alje marj gramjedz dȋ pȋnje karje sa fakut vrodată, kă aja a fuost dȋ traju lu sufljetu lu al muort pră Aja lumnje. Ȋn kultura Vlahilor să dȋa dȋ pomană lu tuoc dȋ karje lje dȋa ȋn gȋnd ȋn aăla momjent. Nu numa lu al muort, ma šȋ lu tuoc dȋ karje lje dȋa ȋn gȋnd šȋ pră karje cȋn minće dȋn fameljije. Aja je o funkcȋje lu religije, unđe să ginđeašće kă o drustvă je nu numa ȋnpreonarja lu aj vij, ma šȋ lu aăja karje a fuost da akuma nus. Aśi să vjeađe śe relacȋje arje o kultură ku aăja karje nus măjmult ku nuoj. Aja je măjmult pastrat. Jeastă šȋmăj śuoa dȋspră śe je aša - aăsta ritual je al dȋpraurmă ȋn ciklusu lu vijacă kȋnd să ȋnđirjeaptă  tuoaće sminćiturilji šȋ  pakaćilji fakuće ȋn vijacă, dȋ aja să jeal sȋ cȋnje sȋ să puoată lunźi traju lu sufljit šȋ pră Aja lumnje. Aja je o tjemă dȋ filosofije, da aja je šȋ metodoluogija lu studirjitu lu etnoluogije, dȋspră aja šȋ aăla ciklus a uđit aśi, lumnja o sȋ vină dȋkă trȋabje šȋ dȋn inostranstvă, kă poštojesk aăla ritual. Muoarća je dȋ jej al dȋpraurmă ritual dȋn tuoaće ritualje karje să lukră dȋ vrjeamja lu ciklusu dȋ vijacă a lu un uom - boćeadzu, nunta šȋ muoarća, sȋ puoată uomu sȋ kuprindă aluj traj, a venjit dȋn o lumnje dȋ imaginacȋje šȋ jar să ȋn ja ȋntuoarśe“, nje răzloźeašće Danica Đokić.


Pomjeanjilji să fak šȋ dzȋ dȋ astădz

Mujerilji ȋs aăalja karje duk grjeotaća lu aăašća krjeđerj, jealje fak ritualjilji, gaćesk mȋnkarja, organizujesk pomana šȋ lukră, šȋmăj karje śe. Sȋ dzȋśem, mujerilji lukră tuot. Ȋn Branićeva ađeturlji karje ȋs ȋn kultura Vlahilor ȋs šȋ ȋn kultura Sȋrbilor dȋ aăsta kraj, ma nu să puot afla ȋn alće părc lu Sȋrbije.

 „Aiś aš vorbi dȋ ritualu slobuodzitu lu apă dȋ sufljetu lu al muort. Aja să dȋa apa dȋ pomană, să tuoarnă, slobuoađe apa la rȋu, or la ogaš, or ȋn vrjeamja dȋ aku ka o redukcȋje lu ritual puoaće sȋ aźuće šȋ śešma ȋn traušă. Asta je un ritual batrȋn dȋn vrjeamja batrȋnă lu Balkan, dȋ karje nje bagă dȋ sama ȋnkă Feliks Kanic. Să krjeađe kă aša lu al muort să tramjeaće apă pră Aja lumnje. Kum trȋabje apă dȋ traju pră Asta lumnje, aša trȋabje šȋ lu sufljetu lu al muort dȋ traju pră Aja lumnje. Apa je šȋ un elemjent fundatuorj. Aje śe je šȋmăj karaktjeristjikă, ma nu numa  a Vlahilor, je ljegat dȋ ađetu sȋ să pomenjaskă - suoarilji, luna, stȋaljilji, lu karje dȋntȋnj să dȋa dȋ pomană, praurmă šȋ lu šărpj, bruoašće, pješć, dȋpa aja lu Dumnjedzȋu, Sȋntă Marije, muorcȋ aj batrȋnj šȋ al muort. Aja je tuotuna šȋ ȋn kultura Sȋrbilor šȋ ȋn kultura Vlahilor.  Aja je daćina sȋ studirjaskă  lumnja školajită karje šćije măjmult“, spunje Đokić.


Să krjeađe kă apa trȋabje lu al muort šȋ pră Aja lumnje

Fenomjenu dȋ karje nu sa interjesujit numa etnoluoźi, ma šȋ duoktuorji, je fenomjenu lu mujerj numiće Rusalje. Dȋ jealje măjȋntȋnj sa audzȋt dȋntrun tjekst lu o nuovină dȋ medicină. Ma Rusaljilji nus damult.

 „Juo am studirjit ȋn okuolu lu Kućiva, Rusaljkilji nu kad dȋn źumataća lu vaku al trjekut. Mije a povăstujit njišće mujerj dȋ aja, aluor babje a kadzut dȋ Rusalje. Lu aăalja mujerj aăla ritual a fuost tarje grjeau, jealje dȋ istȋnă a kadzut ȋn trans. Šȋ jealje kum a putut a katat sȋ să ljeakuje dȋ aja“ spunje suvorbituoarja anuostră.

Kȋnd je vuorba dȋ ritualjilji šȋ ađeturlji Vlahilor karje ȋs ljegac dȋ nuntă šȋ jealje ȋs kođa profakuc ȋn traju al dȋ aku, šȋ dȋspră muodă šȋ dȋspră traju ȋn ȋnostranstvă ȋn civilizacȋja dȋ la Zăvȋrnjit. Mulće  karje śe sa ȋnskimbat. Vlajnjilji au ȋn gȋnd kă trȋabje sȋ pastrjeadză šȋ sȋ petrjakă ađeturlji lu aj ćinjerj, lu gluoaćilji aluor. Mujerilji au marje daćină sȋ arȋaće lu aluor gluoaće tuoaće ađeturlji, da aja je śuoa śe mult vrjeaduje. Asta śe nuoj šćim, dȋkă nuje skris o sȋ să pjardă kȋnd nuoj nu o sȋ fim. Dȋ aja trȋabje aja śe šćim sȋ aratăm lu brȋnjilji śe vin“,  dzȋśe Danica Đokić, etnoluogu.

Măj un segmjent dȋ pastratu lu kultura Vlaha dȋ parća lu mujerj je ȋnpreonatu aluor ȋn asocijacȋje. Astădz jestă tuot măjmulće asocijacȋje lu mujerj šȋ tuoată asocijacȋja are šuoa pră śe să aljeaźe, da śuoa je tuotuna dȋ tuoaće - aluor misije. Pastratu šȋ prezentujitu lu ađeturj batrȋnje, mȋnkărj, folkluor, ma šȋ găzdaluku dȋn kultura materijalizujită  - puortu šȋ alće stvarurj dȋ ȋnbrakat a lu aj batrȋnj, mulće stvarurj batrȋnje, alaturj, aparaturj... Vrunjilji sa dus un paš nainće šȋ a fakut dȋn aja śuoa ka o prezentacȋje dȋ muzej.

„ Nu să puoaće aja baš kjema prezentacȋje dȋ muzej kă dȋ aja trȋabje kȋta sȋ să šćije šȋ etnoluogija. Aša juo am rȋndujit Etno kuotu  ȋn Starćeva. Ma fascinirjit aluor gȋnd šȋ vuoje sȋ kjeame uom školajit sȋ rostaskă aăla luok. Aśi a vrut sȋ arȋaće o parće dȋn aluor kultură šȋ aja a fakut, ka šȋ mujerilji dȋn Kladuruoa ku Etno kasa. Trȋabje sȋ ȋnsamnăm kă nus numa jealje, ma jeastă šȋmăj aša mujerj ȋn etnicitjetu Vlahilor“, povȋastuje  etnoluogu dȋn Muzeju lu Požarjevac.


Etno kuotu ȋn Starćeva -o parće dȋ prezentacȋje

Aăalja prezentacȋje ȋs găzdaluku lu tradicija Vlaha. Ȋntră mulće stvarurj să aljeg unikaturlji dȋ cuolje dȋ puortu Vlahilor, măjȋntȋnj mujerjesk. Vlajnjilji karje a pastrat stvarurlji dȋ ȋnbrakat a lu aluor babje, ka šȋ mulće karje śe dȋn aluor sanduśe batrȋnje, lja prezentujit fȋrdă egoizăm. Šćiu jealje kă fȋrdă prezentujit nu să pastrjadză tradicȋja šȋ vrjedujealjilji alje batrȋnje a lu un etnicitjet.

Volica Matić, Vlajnă dȋn satu Ljeskoăc la Pjetroucu la Mlaoa, ku ajej fjeaće Bojana šȋ Adrijana jeastă anj dȋkȋnd kuoasă la zavjelś šȋ tuoaće dȋ puortu Vlahilor. Ȋn aluor šnajdjeraj prȋngă kusutu la cuoalje să lukră šȋ lukru ȋn mȋnj, măj ku sama ka vrun păraman dȋ cuoală or ka o aplikacȋje. Jealje tri ku aźutatu lu sulukratorj, kuoasă cuoalje, kuoasă la kusaturj, ȋnpljećesk, casă. Ȋn aăsta kraj jeastă aăja karje vrjeu sȋ kumpjere asta ruoabă, baš dȋspră aja kă jeastă vuoje sȋ nu să pjardă  motivurlji batrȋnje dȋn kultura Vlaha.


Śirjepi šȋ braśirilji ku motivurj dȋn kultura Vlaha

„ Măjmult la nuoj kumpȋră drustvilji dȋ kultură, dȋ jej lukră kum porȋnjśesk. Aja je măjkusama puortu dȋ źukat ȋn folkluor unđe să prezentuje kȋnćiku šȋ źuoku vlasăsk. Să interjeasuje šȋ ajlaltă lumnje, kumpȋră mujerilji karje vrjeu sȋ ajbje vro cuoală dȋ jealje, kumpȋră mumilji dȋ gluoaće śe źuoakă ȋn folkluor. Aja măjmult ȋs ajnje, kimješ, kjecă...“ nje spunje Volica Matić.

Sȋ lukrje aăsta lukru, prȋnga vuoje ku aluor lukru  sȋ aźuće pastratu lu tradicȋja a lu aluor etnicitjet, lja ȋnđemnat šȋ tuot măjmarje interjesujit dȋ puortu Vlahilor. Aša dȋn un šnajdjeraj dȋ ajnje dȋ guovje, a fakut o „fabrikă mikă dȋ tradicȋja Vlahilor“.

Sprjema dȋ nuntă nu sa lasat sȋ kuoasă, ma spunje Volica kă tuot măjmulće fjeaće dȋ aluor nuntă vrjeu sȋ dukă ajnje ku motivurj dȋn kultura Vlahilor or tuot puortu vlasăsk. A avut šȋ duoa, tri porȋnjś dȋ „nuntă dȋ aur“ dȋ 50 dȋ anj dȋpa kununjije.


Puortu Vlahilor dȋn šnajderaju lu Volica Matić

„Dȋ aja njiśkȋt nu ma mir, kă ȋn aăsta kraj nuje ka nainće , lumnja akuma mult măjmult să interjeasuje dȋ kultura, tradicȋja šȋ ađeturlji Vlahilor. Nuoa aja nje ȋmpare binje dȋ duoa părc, šȋ dȋspră lukru, da šȋ dȋspră kă šȋ nuoj njisăm dȋn etnicitjetu Vlahilor“ spunje Volica Matić.

Danica Đokić, etnoluogu, spunje kă nuje tuot puortu Vlahilor ȋntrun fjeal, ma să puoaće aljeźa.

„Să aljeaźe dȋn luok ȋn luok. Tarje je bun kă mulće mujerj a pastrat stvarurj dȋ puort dȋ la aluor babje šȋ la rekonstruisȋt ȋn vrun fjealj. Aiś aš aljeźa  pră Tanja Bošković, prjedsjednjica lu Asocijacȋja mujerilor „Staśevjeanjilji“, ja faśe mȋndră kreacȋje, da šȋ sȋngură să ȋnbrakă ȋn puortu Vlahilor, or ȋn cuoalje karje aduk la tradicȋja dȋ kultura Vlahilor“, spunje alu Đokić.


Prjedsjednjica lu Asocijacȋje “Starśevjeanjilji” đeas să ȋnbrakă ȋn puortu Vlahilor

Šȋ mȋnkarja dȋ tradicȋja Vlahilor arje luok ȋn prezentacȋja lu tradicȋje lu aăsta etnicitjet. Da śinje o sȋ pastrjeadză recjepturlji šȋ sȋ gaćaskă specijalitjeturj karje aduk la kujna lu babăsa, dȋkăt mujerilji. Asocijacȋje mujerilor dȋn etnicitjetu Vlahilor astădz măjmult bagă dȋ sama dȋ mȋnkărilji batrȋnje šȋ dulśecurj, jau parće la sajmurj dȋ mȋnkărj šȋ manifjestacȋje. Ȋn kraju lu Branićeva njiś o manifjestacȋje vlasaskă nu puoaće sȋ trjeakă fȋrdă śe dulś, śe saraće đakonjij. Vlajnjilji ȋn asta marźină lu Sȋrbije nau starje - gaćesk, plumađesk, kićesk šȋ dȋn aăalja produkturj fak prezentacȋje dȋ mȋnkarja Vlahilor.


Pră recjepturj dȋn kujnjilji lu Vlajnjilji batrȋnje

Prȋntră specijalitjeturlji Vlahilor să aljeg žumjearilji, karje ȋs ȋn procjesu dȋ skris pră ljista lu mošȋja Vlahilor njematerijalizujită. Nu lje gaćesk mujerjilji, ma fȋrdă mujerj šȋ aluor promocȋje grjeau ar fi ješȋt asta mȋnkarje dȋn kuprinsu lu saćilji ȋn opšȋna lu Pjetrouc, unđe măjmult sa fakut šȋ unđe să faśe šȋ dzȋ dȋ astădz. Trȋabje sȋ ȋnsamnăm šȋ Borȋndȋau, mȋnkarja karje să fjearbje điminjaca danuoapće ȋn dzȋva dȋ Kraśun, dȋn žumjerjec, or dȋn macă šȋ rȋndză, or dȋn karnje dȋ la barbije ku sȋnźe šȋ ku fanjină dȋ kukurudz.  Aśija je šȋ fruštuku Vlahilor kȋnd ȋs pră masă malaju or koljeaša, brȋndza, uoavă fjearće, kȋrnacȋ.


 Ȋntuotdȋuna va ašćată frumuos ȋn Etno kasa ȋn Kladuruoa

Măjpraurmă, nu să puoaće okolji śoa śe je ađetu lu aăsta etnicitjet - tradicȋja Vlahilor sȋ će gostaskă frumos. Aja spunje suvorbituoarja anuoastră, Danica Đokić, karje je dȋspră ajej profesije đeas guost ȋn kăšilji Vlahilor ȋn okuolu lu Branićeva.

Nu pućec sȋ ješȋc flamȋndz dȋn satu vlasăsk. Ȋntuodȋuna o sȋ va gostaskă bun, aja je dȋ sȋ să cȋnă minće.

Aăsta tjekst je fakut ȋn projektu “Mujerilji - păstratuoarilji lu tradicȋja Vlaha ȋn Branjićeva” pră karje ȋl sufinasirjeašće Ministarstva dȋ kultură šȋ informisȋt  pră konkursu dȋ sufinansirjit projekturj dȋ ȋnformisȋt pră ljimbilji lu etnicitjeturj  ȋn 2017. an.

- Stavurlji ȋn projekăt nus šȋ stavurlji lu aăja śe finansirjesk projektu.

Tulmaśu: Slobodan Golubović dPasujoni

0 komentar(a)

Vaš komentar

Vaša email adresa neće biti objavljena. Obavezna polja su osnačena *

Pratite nas na Instagramu

To Top